Review: Een brug te ver – Cornelius Ryan

In de smalle corridor waardoor de tanks zouden oprukken, moesten vijf grote bruggen worden genomen. Ze dienden intact te worden veroverd — door middel van een luchtlandingsoperatie. Het was de vijfde, de belangrijkste brug over de Nederrijn, bij Arnhem, ongeveer honderd kilometer achter Duitse linies, die luitenant-generaal Frederick Browning, korpscommandant van het Eerste Geallieerde Luchtlandingsleger, zorgen baarde. Wijzend naar de op de kaart aangegeven Rijnbrug, vroeg hij: “Hoeveel tijd zullen de tanks nodig hebben om ons te bereiken?”
+++Veldmaarschalk Montgomery antwoordde zonder aarzelen: “Twee dagen.”
+++Nog steeds naar de kaart kijkend, verklaarde Browning: “We kunnen het vier dagen uithouden.”
+++Toen voegde hij eraan toe: “Maar toch geloof ik dat we weleens een brug te ver konden gaan.”

Auteur: Cornelius Ryan
Titel: Een brug te ver
Aantal bladzijden: 601
Uitgeverij: Just Publishers

Als je aan mij vraagt welke mijn favoriete WO II oorlogsfilm is in de categorie militaire operaties, dan antwoord ik je zonder aarzelen The Longest Day. The Longest Day toornt boven alle concurrentie uit doordat het de in beeld gebrachte operatie vanuit alle standpunten belicht: de Amerikanen, de Britten, én de Duitsers. Geen leger dat uitsluitend uit Amerikaanse helden bestaat die het opneemt tegen een gezichtsloze vijand, die door dat snauwend en blaffend taaltje wel kwaadaardig moet zijn. Geen gekunstelde en geforceerde scènes die moeten aantonen dat sommige nazi’s ook maar mensen zijn en de oorlog van iedereen beesten maakt, zoals in Saving Private Ryan. The Longest Day geeft de grijstinten weer door enkele Duitse officieren en soldaten met een volwaardige rol te belichten.

Wat dit allemaal te maken heeft met Een brug te ver, is het volgende. The Longest Day is gebaseerd op het gelijknamige boek, dat eveneens door de heer Cornelius Ryan is geschreven. Een brug te ver gaat bovendien over de beruchte Operatie Market Garden, die plaatsgevonden heeft in Nederland. Doordat ik sinds de laatste jaren veel contact heb met Nederlanders, ben ik mij meer in hun geschiedenis gaan interesseren. Mijn kennis daaromtrent is immers, laten we zeggen, vergelijkbaar met een betongevel; vlak en zonder veel diepgang. Een brug te ver leek me omwille van mijn positieve indruk van Ryan’s aanpak een leuk punt om een poel van kennis aan te leggen. Of, in mijn geval, een heel erg bescheiden plasje van kennis.

Hoewel zijn werken geschiedenisboeken zijn, schrijft Ryan deze in romanstijl. Meer dan 1200 mensen hebben hun bijdrage geleverd aan Een brug te ver door documentatie te verschaffen en feiten te verifiëren. Meer dan de helft van deze mensen werden geïnterviewd. Het resultaat is geen top-down overzicht van de veldslag, zoals je in een typisch geschiedenisboek aantreft. Net zoals in The Longest Day wordt alles verteld vanuit de standpunten van Britse, Amerikaanse en Duitse bevelhebbers, soldaten, én ook Nederlandse burgers die in de klauwen van dit conflict gevangen raakten. Door de wisseling van deze perspectieven, ontdek je niet alleen dat een Duits soldaat niet per definitie een gewetenloze nazi is, noch dat het de Geallieerde helden zich niet altijd even keurig gedroegen. Het toont eveneens hoe onderling verdeeld al deze verschillende partijen waren.

Een brug te ver begint met de aanloop naar Dolle Dinsdag, op 5 september 1944. Na de landing in Normandië, werd de door Duitsers geperfectioneerde blitzkrieg tegen hénzelf gebruikt. De ene stad na de andere werd bevrijd, en dat in een veel sneller tempo dan dat zelfs de Geallieerden voorzien hadden. Zij hadden zich opgesplitst om de Siegfriedlinie, de laatste verdedigingslijn voor het Duitse Rijk, op verschillende punten tegelijkertijd aan te vallen. De Britten gingen onder leiding van veldmaarschalk Montgomery noordwaarts via België. De Amerikanen gingen zuidwaarts via het Saargebied, onder leiding van Patton, een zulk briljant strateeg die echter zo vuilgebekt was dat hij na de oorlog uit zijn bevelhebbende functies werd geknikkerd omdat hij door zijn grove taal als een gevaar voor de diplomatie werd beschouwd. Nadat de Britten onder Montgomery Antwerpen bevrijd hadden, kraakte de moraal van het Duitse leger, dat al sinds de invasie in Normandië zwaar onder druk stond. Er werd massaal gedeserteerd, en de Duitse troepen sloegen op de vlucht naar hun thuisland. Voor vele bevelhebbers, onder andere veldmaarschalk Gerd von Rundstedt, had het geen enkele zin meer om de oorlog verder te zetten (wanneer tijdens het hoogtepunt van de invasie in Normandië de Duitse bevelhebbers von Rundstedt opbelden en hem in paniek vroegen wat ze in hemelsnaam moesten doen, had hij door de hoorn “de oorlog beëindigen, bende idioten! Wat kunnen jullie anders doen?” gekafferd, wat hem zijn ontslag had opgeleverd, tot Hitler  naar wie von Rundstedt consequent minachtend refereerde als “dat Boheems korporaaltje”  van gedachten veranderde en hem terug in dienst riep). Toen de Nederlanders deze aftocht gade sloegen, verspreidde het gerucht dat het slechts kwestie van dagen was vooraleer hun stad bevrijd zou worden: in Den Haag werd verteld dat Rotterdam bevrijd was, en in Amsterdam riep men dat hetzelfde ondertussen al in Den Haag gebeurd was. Niemand wist met zekerheid wat er nu precies gaande was, maar het leek als paal boven water te staan dat oorlog zo goed als afgelopen was. Nederland was uitzinnig van vreugde.

Door de massaal vluchtende Duitsers werd het zelfvertrouwen van de Geallieerden eveneens gesterkt. Maar juist hierin bevond zich mogelijk al eerste de kiem die uiteindelijk tot de ramp zou leiden die Operatie Market Garden geworden was: Montgomery en Patton waren beiden prima donna’s, die opeens de kans hadden gezien om de oorlog in één vlotte beweging te beëindigen. Het was hun kans om roemvol in de wereldgeschiedenis opgenomen te worden als de held die aan de oorlog een einde had gemaakt, en geen van beiden was van plan dit aan zich voorbij te laten gaan: Montgomery omschreef zijn ambitie als “ik wil met één gerichte dolkstoot het hart van Duitsland raken”. Patton omschreef de zijne als “ik wil als eerste Duitsland bereiken zodat ik die luldebehanger daar in Berlijn hoogstpersoonlijk kan neerknallen”. Hoewel de overwinning op de moment zo goed als zeker was, sloop een cruciaal probleem binnenin de Geallieerde legers: de bevoorrading. Die moest namelijk komen van het gat dat ze door de primaire verdedigingslinie (de Atlantikwall) in Normandië hadden geslagen. Dus hoe verder landinwaarts de legers trokken, hoe langer het duurde voordat nieuwe voorraden deze konden bereiken. Weliswaar was Antwerpen bevrijd, tezamen met de gigantische haven die daaraan lag, wat een nieuwe, grotere en meer efficiënte spil voor de bevoorrading vormde. Maar het was vanuit die haven nog steeds een lange weg die de Schelde naar de Noordzee aflegde. En de oevers ervan waren bezaaid met Duits afweergeschut. De opperbevelhebber van de Geallieerden, Eisenhower, wilde eerst dat afweergeschut verwijderen zodat de haven in gebruik genomen kon worden. Montgomery wilde er niets van weten. Hij zat de vluchtende Duitsers op de hielen en wilde hen geen enkele ruimte laten om te hergroeperen. Tot dat doel had hij een plan ontwikkeld, dat even vernuftig als gewaagd was: in Nederland de Nederrijn oversteken, en vlak tegen de Duitse grens een nieuwe uitvalsbasis installeren, in de stad Arnhem. Van daaruit konden ze regelrecht naar het Ruhrgebied doorstoten: als het industriële hart van Duitsland geraakt werd, dan zou de Duitse oorlogsmachine totaal worden verlamd. Daarenboven konden de Britten vanuit die locatie ook nog eens over de Siegfriedlinie heen wippen, waardoor zij zich van de Duitse verdediging niets hoefden aan te trekken.

Het plan bestond uit twee delen. Het Marketgedeelte, waarbij parachutisten achter de Duitse linies in Nederland de bruggen op de weg naar Arnhem zouden innemen en behouden, met als belangrijkste de Rijnbrug bij Arnhem. Het Gardengedeelte, was een tankdivisie van het Britse 30ste (XXX) legerkorps, dat in het Belgische Leopoldsburg vertrok en via Eindhoven naar Arnhem zou oprukken, langs de bruggen die de parachutisten bezet hielden. Vijf van deze bruggen moesten absoluut intact blijven, omdat de waterlopen te breed waren om reservebruggen te bouwen; indien één ervan op eender welke manier verloren raakte, werden de legers onherroepelijk van elkaar afgesneden, met alle gevolgen van dien. Maar de operatie kon niet anders dan slagen. De Duitsers waren immers op de vlucht, en wat van de Duitse troepen overbleef in Nederland, was een zootje ongeregeld; gewond, gedemoraliseerd en beschadigd. Niet in staat zich behoorlijk te verdedigen. Voor de kerst van 1944 zou de oorlog afgelopen zijn, maakte Montgomery zich sterk. Zijn koppigheid over het succes hiervan had Eisenhower uiteindelijk over de streep getrokken, en om de grootste luchtlandingsoperatie in de geschiedenis ooit uit te voeren, werd de gehele bevoorrading, inclusief degene die voor Pattons leger bedoeld was, aan Montgomery toegewezen. Pattons reactie hierop weet ik niet, maar ik vermoed dat zijn taalgebruik alle overledenen in de grond binnen een straal van vijf kilometer een verse hartaanval heeft doen bezorgen.

Ondertussen liet de Duitse veldmaarschalk Model generaal Bittrich, commandant van het Tweede SS-Pantserkorps, uit Normandië terugtrekken om de Siegfriedlinie te verdedigen. Voor de leken, als je ergens “Pantser” ziet staan bij de Duitse troepenbenamingen, dan moet je je daar veel tanks, artillerie en algeheel alles wat ontploft bij voorstellen. Bittrich, die zware verliezen had geleden, kreeg een plek toegewezen om de Negende en Tiende Pantserdivisies te herstellen en opnieuw uit te rusten. Een plek die rustig was, ver genoeg verwijderd van de storm die doorheen West-Europa raasde. De plek die Bittrich toegewezen kreeg, was Arnhem.

market garden map

Op deze kaart kun je onder meer de Siegfriedlinie zien, de route zien die het XXX korps moest afleggen, en de bruggen die genomen moesten worden.

Het resultaat van deze toevalligheid, zoals je je allicht kunt voorstellen, draaide uit op een tiendaagse van je reinste waanzin, die door de Duitsers op haar hoogtepunt “der Hexenkessel” genoemd werd. Arnhem, Nijmegen, en verscheidene andere omliggende steden werden in de resulterende gevechten met de grond gelijk gemaakt. Het dodentol voor de Geallieerden lag hoger dan bij de landing in Normandië. De Britse parachutisten hadden een tweede Duinkerken doormaakt: terwijl zij aan de noordkant van de Nederrijn vruchteloos stand probeerden te houden, wachtend op de versterkingen van het XXX korps die door de ene ramp na de andere maar niet kwamen opdagen, doormaakten zo’n slachtpartij dat ze uiteindelijk enkel nog de keuze hadden tussen vluchten, overgave, of de totale vernietiging. En in plaats van dat Nederland bevrijd werd, werden de burgers veroordeeld tot de gitzwarte winter van honger en ontbering (nou ja, dit is betwistbaar – zelfs indien Market Garden succesvol was geweest, zou het sterk zijn geleken dat men de Hongerwinter had kunnen voorkomen; zolang de bevoorradingsproblemen onopgelost bleven, was een snelle doorsteek naar het Ruhrgebied allicht niet mogelijk). Dat de Waalbrug bij Nijmegen vandaag de dag nog bestaat, is overigens een klein mirakel. Want toen het XXX legerkorps er uiteindelijk in geslaagd was deze te veroveren, hadden de Duitsers het ontstekingsmechanisme geactiveerd die de brug moest opblazen. Vandaag de dag weet nog steeds niemand hoe het komt dat dit ontstekingsmechanisme niet in werking getreden was. Vermoed wordt dat Jan van Hoof van de Nederlandse Ondergrondse de kabels op tijd had ontdekt en gesaboteerd, al bestaat hier geen hard bewijs voor. Omdat Ryan enkel feiten in zijn boeken opnam die door minstens twee onafhankelijke bronnen bevestigd werden, wordt het verhaal van Jan van Hoof hierin niet bevestigd.

Al maakt de wetenschap dat alle verhalen in Een brug te ver door minstens twee onafhankelijke bronnen bevestigd werden het boek alleen maar des te verbazingwekkender. Men zegt weleens dat de waarheid vreemder is dan fictie en Een brug te ver is volgestouwd met anekdotes die als schoolvoorbeelden voor deze uitdrukking kunnen doorgaan. Indien vele scenario’s die plaatsvonden gedurende Market Garden in fictieboeken zouden zijn opgenomen, dan zouden die boeken ongetwijfeld afgebrand worden wegens ongeloofwaardig. Niemand zou er trouwens in opkomen om het simpele feit dat ze zijn gewoonweg te maf om te verzinnen. Zo maf dat ik regelmatig hardop heb moeten lachen door de mengeling van al dan niet wrange situatiehumor en ongeloof. Ik wil dolgraag voorbeelden geven, maar dit is juist wat het lezen van Een brug te ver zo plezierig maakt. Dus laat ik het aan jou om het zelf te ontdekken. Ik zal het erop houden dat die jongens van het Britse luchtlandingsleger wel heel bijzondere mensen waren. En dat is ook het mooie van Een brug te ver: ondanks de gruwelijkheden die eigen zijn aan de realiteit van oorlog, levert Cornelius Ryan heel sterk werk met de lezer eraan te herinneren dat de soldaten, ongeacht hun nationaliteit, in de eerste plaats mensen waren.

Zoek de verschillen: links zijn Amerikaanse paratroepen gefotografeerd, rechts de Britse. Wanneer de linkse foto genomen werd, weet ik niet precies (ergens gedurende de Tweede Wereldoorlog), maar de foto rechts dateert van september 1944, wat wil zeggen dat deze Britten onderweg waren naar Nederland. Je kunt je terecht afvragen wie van hen het zou hebben overleefd. De Britse luchtlandingsdivisie die deelnam aan de operatie werd bijna volledig uitgeroeid.

Natuurlijk moet je er wel rekening mee houden dat dit een geschiedenisboek is en blijft. Zoals je misschien al vanuit deze bespreking hebt kunnen opmaken, zijn de gebeurtenissen die naar Market Garden leiden, alsmede de operatie zelf, behoorlijk ingewikkeld. Je moet weten dat ik een extreem vereenvoudigde versie van de feiten heb weergegeven. Het aantal namen die erin voorkomen kan je doen duizelen. Daarom is het misschien een goed idee om eerst de verfilming te zien, zodat je een visuele basis hebt om vanuit te vertrekken, maar weet wel dat het een oude, zeer lange en erg documentaire-achtige film is. De allstar cast, met kleppers als Sean Connery, Anthony Hopkins, Robert Redford en nog vele anderen, is de voornaamste reden om deze film te bekijken. Het is ook niet omdat het in romanvorm geschreven is, dat je een uitgebreide dramatische uiteenzetting te lezen zult krijgen van de protagonisten die erin voorkomen; dit gebeurt enkel indien de respondenten verteld hadden wat zij tijdens die bepaalde situatie gevoeld hadden. Het is met momenten een droog boek, en in alle geval geen boek dat snel leest.

De manier waarop Just Publishers de vertaling behandeld heeft, lijkt Een brug te ver helaas meer kwaad dan goed te doen. De kaarten, die volgens recensies van anderstalige edities zouden zijn bijgeleverd, waren in mijn uitgave geheel afwezig. Gelukkig zijn er heden smartphones en Google Maps. Erger is dat ik geen enkel gepubliceerd werk heb gelezen dat zo bol van de taalfouten staat als deze. Leestekens staan op de verkeerde plaatsen, soms waar ze zelfs helemaal niet horen te zijn. Spelfouten komen regelmatig terug, en zelfs de namen van de protagonisten worden met regelmaat van de klok fout geschreven. De tikfouten zijn zo talrijk dat ze op den duur nauwelijks nog opvallen. Misschien is dat de enige zegen van zo’n rommelige redactie.

Echter laat ik dit niet mijn rating beïnvloeden. Zeven jaar lang heeft Cornelius Ryan aan Een brug te ver gewerkt. Bovendien werd hij in dit werk enorm bemoeilijkt door zijn strijd tegen kanker, een strijd die hij twee jaar na publicatie van Een brug te ver verloor. Deze omstandigheden indachtig houdend, doe ik mijn hoed af voor de prestatie die hij met Een brug te ver geleverd heeft. Men zegt dat de geschiedenis geschreven wordt door de overwinnaars. Zonder dit boek zou het verhaal van Market Garden in de vergetelheid zijn geraakt, want de Geallieerden hadden hun best gedaan om deze tragische operatie te verzwijgen, of tenminste verkopen als “grotendeels geslaagd”. Wat ik voornamelijk voelde toen ik het boek uit had, was spijt dat hij niet méér anekdotes had opgenomen. Dat, en dat Ryan mij goesting heeft doen krijgen om me te verdiepen in een onderwerp dat mij voordien niet bijzonder interesseerde, en dat is mogelijk één van de grootste pluimen die een schrijver op zijn hoed kan steken.

score_5

Advertenties

2 gedachtes over “Review: Een brug te ver – Cornelius Ryan

  1. Pingback: Terugblik op juli 2017 | The Dutch Reading Society

  2. Pingback: Boekbespreking: Een brug te ver (Cornelius Ryan) – Jeroen Van Sweeveldt

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s